و از آن حضرت ، روايت كرده كه فرمود : مؤمن ، به مرتبهء ايمان نمىرسد تا صاحب خوف و رجا نباشد ، و صاحب خوف و رجا نمىشود تا سعى و عمل در بابِ آنچه اميد و خوف دارد ، به جا نياورد . « 1 » و احتمال ديگر ، آن است كه خوف و رجا ، اگر به سرحدّ افراط و غلبهء بر ضدّ خود رسند ، مذموم باشند . و اوّل ، مسمّا شود به قنوط و يأس مِن روح اللَّه . و دويّم ، موسوم باشد به اغترار و امن مِن مكر اللَّه . [ لزوم تساوى خوف و رجا ] و احاديث در باب تساوى خوف و رجا ، بسيار است . از آن جمله ، كلينى رحمه الله از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود : در وصيّت حضرت لقمان عليه السلام چيزهاى عجيبى هست و عجيب‌ترين آنها آن است كه به پسر خود گفته كه : از خداى تعالى ، مىبايد در آن مرتبه خائف باشى كه با وجود آن كه صاحب عبادات جنّ و انس باشى ، گويى كه مرا عذاب مىكند ، و به مرتبه‌اى اميدوار باشى كه با آن كه گناهان جنّ و انس ، از تو صادر شده باشد ، گويى كه مرا به رحمت خود مىآمرزد « 2 » . بعد از آن كه فرمود كه : پدرم عليه السلام مىفرمود كه : هيچ بندهء مؤمنى نيست كه در دل او دو نور نباشد : يكى نور خوف ، و يكى نور رجا ؛ و اگر اين را به آن سنجند ، زيادتى نكند ، و اگر آن را به اين سنجند ، بيشتر نباشد . و در حديث ديگر ، وارد شده كه : خوف و رجا در مؤمن ، مثل دو بال مرغ است كه در هر يك كه نقصى پيدا شود ، از پرواز ، باز مىمانَد . « 3 » و از حديث اوّل ، به غير از تساوى خوف و رجا ، دو چيز ظاهر مىشود : يكى آن كه رجا نمىيابد كه از راه حُسنِ عمل آمده باشد ؛ بلكه از ملاحظهء كَرَم الهى ناشى شده باشد و لهذا ، با عبادت جنّ و انس ، مىبايد كه خود را مُعذَّب قرار دهد و خوف ، بايد كه از احتمال نقص كَرَم نباشد و لهذا ، با گناهان جنّ و انس ، بايد كه خود را در معرضِ رحمت داند ، و به اين معنى در احتمال

--> ( 1 ) . همان ، ص 71 ، ح 11 . ( 2 ) . ب : آمرزد . ( 3 ) . اين روايت در مصادر يافت نشد . ولى ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغة ( ج 11 ، ص 192 ) از ابو على رودبارى نقل نموده كه وى گفته : « الرجاء و الخوف كجناحى الطائر اذا استويا استوى الطائر و تمّ طيرانه و اذا نقص أحدهما نقص فيه النقص و اذا ذهبا صار الطائر فى حد الموت » .